نووسینی: محەممەد ئەحمەدیان
ڕەگی ئابووریی دێمۆکڕاسی
لە گوتاری سیاسیی هاوچەرخدا، وا باوە کە دێمۆکڕاسی وەک سیستەمێکی ئەخلاقی یان فیکریی پەستێنراو سەیر دەکرێت کە دەکرێت وەک “کاڵایەکی فیکری” و نوسخەیەکی کۆپی کراو لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر بگوازرێتەوە. بەڵام کاتێک بە وردبینییەکی زانستی و ماتریالیستی لە مێژووی گەلان دەڕوانین، دەبینین دێمۆکڕاسی تەنها بڕیارێکی سیاسی یان دەقێکی دەستووری نییە، بەڵکو دەرەنجامی کۆتایی و “سەرخانی” کۆمەڵێک گۆڕانکاریی قووڵی ئابوورییە لە “ژێرخان”دا. هەر هەوڵێک بۆ چاندنی دێمۆکڕاسی لە ژینگەیەکدا کە بنەما ئابوورییەکانی بۆ ئامادە نەکراوە، وەک هەوڵدان وایە بۆ بەرهەمهێنانی میوەیەک بەبێ ئەوەی دارەکەی ڕەگی لە خاکدا بێت؛ ڕەنگە بۆ ماوەیەک مۆدێلێکی هاوشێوەمان پێ بدات، بەڵام قەت نابێتە سیستەمێکی زیندوو و بەردەوام.
کارڵ مارکس لە تیۆرییە کلاسیكییەکانی دا دەستنیشانی دەکات کە ئابووری بنەما و بناخەی هەموو شتێکە. ئەو پێی وایە پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنانن کە شێوەی دەسەڵات، یاسا، ئایین و تەنانەت هونەریش دیاری دەکەن. بۆ ڕوونکردنەوەی ئەم ڕاستییە، دەتوانین پەنا ببەینە بەر موزیکژەنێک وەک نموونە، ئەم موزیکژەنە پێش ئەوەی بتوانێت ئاوازێکی ئاڵۆز و داهێنەرانە بخوڵقێنێت، دەبێت سەرەتا پێداویستییە فیسیۆلۆژییەکانی دابین کرابێت و تێر بێت. تەنها تێربوونەکە نییە کە گرنگە، بەڵکو “شێوازی” تێربوونەکەی، واتە ئەو ئابوورییەی بژێوی بۆ دابین دەکات، کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر جۆری ئەو موزیکە هەیە کە دەیژەنێت. ئەگەر موزیکژەنەکە ژیانی بەستراو بێت بە بەخششی پاشایەک یان دەرەبەگێک، ئاوازەکەی دەبێتە ستایشی دەسەڵات؛ بەڵام ئەگەر ئابوورییەکەی سەربەخۆ و بەرهەمی کار و بازاڕ بێت، ئاوازەکەشی ڕەنگی ئازادی و سەربەخۆیی دەگرێت. بە هەمان شێوە، دێمۆکڕاسی ناتوانێت لە کۆمەڵگەیەکدا سەرهەڵبدات کە تاکەکانی هێشتا لە ڕووی ئابوورییەوە بەستراونەتەوە بە ناوەندە خێڵەکی و ئۆلیگارشییەکانەوە.
گرنگیی چینی ناوەڕاست
وەک بزوێنەری مێژوو لەپاڵ ئەم تێڕوانینە مارکسییەدا، ناتوانین ڕۆڵی “چینی ناوەڕاست” پشتگوێ بخەین کە بەرهەمی ڕاستەوخۆی گۆڕانی ژێرخانی ئابوورییە. مێژووی وڵاتانی دیموکرات نیشانی دەدات کە بەبێ هەبوونی چینێکی مامناوەندی بەهێز، دێمۆکڕاسی هەرگیز جێگیر نابێت. ئەم چینە کە خاوەنی سەرمایەیەکی بچووک و داهاتێکی سەربەخۆیە، پێویستییەکی حەتمی بە “سەروەریی یاسا” و “دادپەروەریی کۆمەڵایەتی” هەیە بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانی. چینی ناوەڕاست نە وەک چینی دەستڕۆیشتوو دەتوانێت یاسا بۆ بەرژەوەندی خۆی بشێوێنێت، و نە وەک چینی زۆر هەژاریش دەکرێت بە ژەمە نانێک دەنگی بکڕدرێت. هەر بۆیە، گەشەی ئابووری کاتێک دەبێتە هۆی دێمۆکڕاسی کە بتوانێت چینێکی ناوەڕاستی هۆشیار و سەربەخۆ دروست بکات کە لێپرسینەوە لە دەسەڵات بە ئەرکی خۆی بزانێت.
ئەزموونی مێژوویی ئەوروپای ڕۆژاوا و باکووری ئەمریکا، سەلمێنەری ئەو ڕاستییەن کە دێمۆکڕاسی و لیبڕالیزم لەسەر تەرمی فیودالیزم و لە ناو جەرگەی ئابووریی سەرمایەداریدا لەدایکبوون. سەرمایەداری بە سروشتی خۆی پێویستی بە “بازاڕی ئازاد” هەیە، بازاڕیش پێویستی بە “تاکی ئازاد” و “سەروەریی یاسا” هەیە بۆ پاراستنی گرێبەستەکان و خاوەندارێتیی تایبەت. لێرەدایە کە دێمۆکڕاسی دەبێتە پێویستییەکی ئابووری نەک تەنها ئارەزوویەکی فیکری. لەم سیستەمەدا، دەوڵەت هێزی خۆی لە “باج”ی هاووڵاتییانەوە وەردەگرێت، ئەمەش پەیوەندییەکی دیالێکتیکی دروست دەکات. کاتێک هاووڵاتی باج دەدات، دەبێتە خاوەنی دەوڵەت و داوای لێپرسینەوە دەکات؛ ئەمەش بناغەی ڕاستەقینەی دێمۆکڕاسییە.
تەکنەلۆژیا و ژێرخانی دیجیتاڵی لە سەردەمی نوێدا لە جیهانی هاوچەرخدا، ژێرخان تەنها کارگە و زەوی و زار نییە؛ تەکنەلۆژیا و ئینتەرنێت و زانیاری بوونەتە بەشێکی بنەڕەتی لە ژێرخانی ئابووری و سیاسی. تەکنەلۆژیا دەتوانێت مۆنۆپۆڵی زانیاری لە دەستی دەوڵەتە تۆتالیتارەکان دەربهێنێت و دەرفەتی یەکسان بۆ پەروەردە و کار و هۆشیاری دروست بکات. ئەم گۆڕانکارییە تەکنەلۆژییە لە ژێرخاندا، فشارێکی زۆر دەخاتە سەر سەرخانی سیاسی تا خۆی لەگەڵ شەفافییەت و لێپرسینەوەی خێرادا بگونجێنێت. زۆرێک لەو وڵاتانەی کە ئابوورییان دواکەوتووە، لە ڕێگەی “شۆڕشی دیجیتاڵی”یەوە دەتوانن هەندێک قۆناغی مێژوویی ببڕن و خێراتر بەرەو دێمۆکڕاسی هەنگاو بنێن، چونکە هۆشیاریی بەکۆمەڵ چیتر تەنها بەستراو نییە بە کتێبخانە و قوتابخانە فەرمییەکانەوە.
دێمۆکڕاسی نمایشی
لە وڵاتانی وەک ڕووسیا، پاکستان، یان وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باشووری ڕۆژاوای ئاسیا، ئێمە تەنها بەرەوڕووی “دێمۆکڕاسییەکی کۆپیکراو” دەبینەوە. لەم وڵاتانەدا، یان ئابوورییەکە “ڕانتی”یە (پشت بە فرۆشتنی سەرچاوەی سروشتی وەک نەوت دەبەستێت)، یان هێشتا پێکهاتەی ئابووریی خێڵەکی و دەرەبەگایەتی بەسەریدا زاڵە. لە وڵاتێکی نەوتیدا، دەوڵەت پێویستی بە باجی هاووڵاتی نییە، بەڵکو دەوڵەت خۆی بژێوی خەڵک دابەش دەکات؛ لێرەدا هاووڵاتی دەبێتە “مووچەخۆر” یان “نەفەر” نەک “سیتزن”. ئەم سیستەمە مووچەخۆرییە گەورەترین دوژمنی ئازادییە؛ کاتێک نانی مرۆڤ لە دەستی دەسەڵاتدا بێت، زمانی ڕەخنەگرتنی لاڵ دەبێت. لە وڵاتێکی وەک پاکستاندا کە هێشتا زەوییەکی زۆر لە دەستی چەند بنەماڵەیەکی دەرەبەگدایە، جوتیارەکە ناتوانێت بە ئازادی دەنگ بدات، چونکە نانی ئەو لە دەستی خاوەن زەوییەکەدایە. لێرەدا سندوقی دەنگدان تەنها ئامرازێکە بۆ دووبارە بەرهەمهێنانەوەی هەمان دەسەڵاتی کۆن بە بەرگێکی نوێوە.
گەندەڵی وەک بەربەستێکی پێکهاتەیی هەروەها دەبێت ئاماژە بەوە بکرێت کە لەم ژینگە ئابوورییە دواکەوتووانەدا، گەندەڵی تەنها لادانێکی ڕەفتاری نییە، بەڵکو بەشێکە لە “سیستەم”. نەبوونی سەربەخۆیی ئابووری وا دەکات کە دەسەڵات هەژاریی خەڵک وەک چەکێک بەکاربهێنێت. لە کاتی هەڵبژاردنەکاندا، لەبری ئەوەی کێبڕکێ لەسەر بەرنامەی سیاسی بێت، دەبێتە کێبڕکێ لەسەر کڕینی دەنگی هەژاران. گەندەڵی لە ئابووریی ڕانتیدا دەبێتە هۆی ئەوەی کە دەسەڵات سەروەت و سامانی وڵات بۆ مانەوەی خۆی خەرج بکات نەک بۆ ئاوەدانکردنەوەی ژێرخانێک کە تاکی ئازاد بەرهەم بهێنێت.
ڕەخنەکان و ڕوانگەی پێچەوانە:
ئایا تەنها ئابووری هەموو شتێکە؟ هەرچەندە دیترمێنێزمی ئابووری لۆژیکێکی(مەنتق) بەهێزی هەیە، بەڵام ناکرێت چاو لە هەندێک ڕەخنەی زانستی بپۆشین کە باس لەوە دەکەن “سەرخان”یش دەتوانێت کاریگەری لەسەر “ژێرخان” هەبێت. زانایانی وەک ماکس ڤێبەر پێیان وایە کە “کولتوور” و “ئایین” دەتوانن ببنە بزوێنەری ئابووری؛ بۆ نموونە بیروباوەڕی پرۆتێستانت بوو کە ڕێگەی بۆ سەرمایەداری خۆش کرد. هەروەها نموونەی وەک “هیندستان” دەهێنرێتەوە؛ وڵاتێک کە سەرەڕای هەژاری و کەمیی پیشەسازی لە سەرەتادا، توانیویەتی دێمۆکڕاسییەکی بەردەوام بپارێزێت. ئەمە نیشانی دەدات کە “ئیرادەی سیاسی” و “کولتوری پێکەوەژیان” دەتوانن هەندێک جار مەرجە ئابوورییەکان تێپەڕێنن. کەواتە دەکرێت بڵێین هەرچەندە ئابووری بناخەیە، بەڵام هۆشیاریی کۆمەڵایەتی و پەروەردەی سیاسیش دەتوانن کات و ماوەی گەیشتن بە دێمۆکڕاسی کورت بکەنەوە.
کۆبەند
لە کۆتاییدا دەتوانین بڵێین دێمۆکڕاسی وەک سیستمێکی بەڕێوەبردن، بەبێ هەبوونی ژێرخانێکی ئابووریی سەرمایەداریی پیشەسازی و بازاڕێکی ئازادی ڕاستەقینە، تەنها ڕازاندنەوەیەکی سیاسییە. شکستی دێمۆکڕاسی لە زۆربەی وڵاتانی جیهانی سێیەم، شکستی بیرۆکەکە نییە، بەڵکو شکستی ئەو تێڕوانینەیە کە وا دەزانێت دەکرێت “سەرخان” بگۆڕدرێت بەبێ ئەوەی دەستکاری “ژێرخان” بکرێت. تا ئەو کاتەی مرۆڤەکان لە ڕووی ئابوورییەوە نەبنە خاوەن قەوارەیەکی سەربەخۆ، تا چینی ناوەڕاست نەبێتە جەمسەری هێز، و تا بازاڕ نەبێتە بزوێنەری کۆمەڵگە، دێمۆکڕاسی لە ئاستی هەڵبژاردنێکی کارتۆنی و نمایشێکی تیاتریدا دەمێنێتەوە.
